Ulica Tadeusza Czackiego

Sztabowa mapa WIG-u z 1934 r. pokazuje zabudowania znajdujące się przy ulicy dochodzącej do ulicy Węgierskiej. Plany miasta podają nieprecyzyjnie jej przebieg: najczęściej opisywana jest jako ulica jednokierunkowa dochodząca bezpośrednio do Węgierskiej od przecięcia z ulicą Stromą w lewo, w prawo kończąca się ślepo, natomiast "nieparzysta" strona ulicy zaczyna się przy skrzyżowaniu z ulicą Pułaskiego i biegnie na zachód, mijając ulicę Stromą i kończąc się po 60 m pomiędzy ogrodzeniami domów. Strona "parzysta" posiada tylko jeden numer. Jako boczna uliczka, bardzo długo nie posiadała nawierzchni ani chodników. Ulica ma 80 m długości, odchodzi w kierunku zachodnim od zakrętu na ulicy Pułaskiego, początkowo jako asfaltowa ulica stanowiąca przedłużenie odcinka ulicy Pułaskiego, po 20 m mija zakręt, którym na północ odchodzi ulica Stroma, i dalsze 60 m biegnie jako żwirowana. Za domem nr 5 wiedzie ostrym zjazdem w dół i kończy się ślepo pomiędzy ogrodzeniami domów. Przy ulicy stoją cztery domy jednorodzinne. Ulica miała nawierzchnię gruntową, a po roku 1961 położono na niej asfalt - na odcinku pomiędzy Pułaskiego a Stromą.

Patron ulicy - hrabia Tadeusz Czacki herbu Świnka urodził się 28 VIII 1765 r. w Porycku na Wołyniu. Kształcił się w rodzinnym domu pod opieką jezuity, ks. Franciszka Grodzickiego, z kolegium lwowskiego. Wykształcenie, jakie wtedy otrzymał, było gruntowne. Obejmowało nauki humanistyczne ze szczególnym uwzględnieniem filologii klasycznej, prawa oraz języka francuskiego. Stąd jego wszechstronna wiedza i zainteresowania w dorosłym życiu. Był działaczem oświatowym i gospodarczym, pedagogiem, historykiem, bibliofilem, numizmatykiem. Od 1781 r. przebywał w Warszawie, gdzie kontynuował naukę pod okiem znakomitych uczonych: Albertrandego, Kołłątaja, Naruszewicza i Śniadeckiego. Od 1784 r. pracował w Komisji Kruszcowej, podróżując po kraju w celu wykrycia nowych złóż soli (po utracie Bochni i Wieliczki w wyniku pierwszego rozbioru Polski). W roku 1791 wizytował Wawel, otworzył groby Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, dokonał spisu klejnotów znajdujących się w skarbcu królewskim.

Tadeusz Czacki był autorem projektów podźwignięcia gospodarki Polski, między innymi przez rozwijanie rodzimego handlu i rzemiosła oraz zniesienie ograniczeń dla Żydów. Badał również możliwości handlu z Mołdawią i Turcją. Zapoczątkował opracowanie dokładnej mapy hydrograficznej Polski i Litwy, która miała być podstawą regulacji rzek. Był współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1800), którym faktycznie na początku kierował. Najważniejszą dziedziną działalności w życiu Tadeusza Czackiego była praca oświatowa, w 1803 r. został mianowany wizytatorem szkół guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej. Był członkiem Komisji Edukacji Narodowej, współtwórcą Konstytucji 3 Maja, twórcą Biblioteki Poryckiej. Razem z ks. Hugonem Kołłątajem i kuratorem zachodnich ziem Cesarstwa Rosyjskiego księciem Adamem Czartoryskim zorganizował Gimnazjum Wołyńskie w Krzemieńcu, w którym mogli się uczyć wszyscy bez względu na pochodzenie i zamożność. Niezamożnej młodzieży udzielane były stypendia. Czacki był prekursorem tej idei. Liceum było nazywane także Atenami Wołyńskimi. Podstawą otwartej przy nim, znakomitej biblioteki stał się księgozbiór ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego zakupiony przez Tadeusza Czackiego i uzupełniany darowiznami. Dzięki wysokiemu poziomowi, liceum zostało jednym z większych ośrodków życia umysłowego. Uczono tam siedmiu języków (!), matematyki, chemii, fizyki, astronomii, przyrody, geografii, historii, prawa, ekonomii, rysunku, muzyki, tańca, gimnastyki, szermierki i jazdy konnej. Zgodnie z założeniami epoki Oświecenia, gdzie łączono teorię z praktyką, powstało przy gimnazjum obserwatorium astronomiczne, ogród botaniczny, gabinet mineralogiczny oraz drukarnia zakładowa. Szkoła została zamknięta ukazem carskim w 1832 r. w ramach represji po powstaniu listopadowym.

Obok Liceum Czacki powołał kilka szkół średnich i rozbudował sieć szkół elementarnych. Zmarł 8 II 1813 r. w Dubnie na Wołyniu. W testamencie Tadeusz Czacki przekazał Gimnazjum Wołyńskiemu w Krzemieńcu własną bibliotekę, liczącą 32 000 tomów, i bogatą kolekcję medali. W liście do syna pisał: "Bądź zawsze człowiekiem czynu, bierność i apatia niech nie mają w twoich oczach cnót obywatelskich". Kilka zasad obowiązujących w Liceum Krzemienieckim:

Gra w karty, w warcaby lub loteryę nie jest dopuszczalna; chowanie psów i ptaków przeszkadza w nauce; toż samo i "broń ognista". "Kurzenie tytoniu" pod żadnym pozorem nie jest dozwolone ani uczniom, ani ich służbie; tabaka tylko za piśmiennym świadectwem lekarza.

Leszek Zakrzewski

powrót